Sổ tay hướng dẫn Chương trình MTQG 2026-2035
Nhằm hệ thống hóa, cập nhật toàn diện các cơ chế, chính sách và tạo sự thống nhất trong hành động, Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa chính thức ban hành cuốn “Sổ tay hướng dẫn thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026 - 2035”. Đây được xem là cuốn cẩm nang cốt lõi, tháo gỡ các nút thắt nghiệp vụ và định hình tư duy thực thi cho đội ngũ cán bộ cơ sở trong giai đoạn phát triển mới.
Từ chủ trương chiến lược đến công cụ hành động thực tiễn
Chương trình Mục tiêu quốc gia (MTQG) giai đoạn 2026 - 2035 là một chương trình có quy mô chiến lược mang tầm vĩ mô, tích hợp sâu sắc các mục tiêu lớn về xây dựng nông thôn mới (NTM), giảm nghèo đa chiều và phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN). Chủ trương đầu tư của Chương trình đã được Quốc hội phê duyệt tại Nghị quyết số 257/2025/QH15, và Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã phê duyệt nội dung Giai đoạn I (2026 - 2030) tại Quyết định số 417/QĐ-BNNMT.
Do đặc thù mang tính liên ngành, liên vùng và lồng ghép nhiều nguồn lực, thực tiễn tổ chức thực hiện đặt ra những đòi hỏi rất mới đối với công tác quản lý, điều hành. Thực hiện chỉ đạo của Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng – Trưởng ban Ban Chỉ đạo Trung ương, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã chủ trì, phối hợp với các bộ, cơ quan trung ương biên soạn và phát hành cuốn Sổ tay hướng dẫn này. Sự ra đời của cuốn sổ tay giúp cán bộ và Nhân dân cả nước hệ thống hóa dòng chảy văn bản, thống nhất cách hiểu, thuận tiện tra cứu và áp dụng chuẩn xác pháp luật tại cơ sở.
Cấu trúc khoa học: Hai hợp phần, ba trụ cột chính
Cuốn Sổ tay được thiết kế mạch lạc, bao gồm 4 phần trọng tâm bao quát toàn bộ vòng đời triển khai chương trình cơ sở:
1. Kiến trúc nội dung 2 hợp phần
Chương trình được thiết kế tách bạch để tối ưu hóa nguồn vốn, tránh chồng chéo đối tượng hỗ trợ:
Hợp phần thứ nhất (Các nội dung chung toàn quốc): Gồm 10 nội dung thành phần và 52 nội dung cụ thể, bao phủ từ quy hoạch, hạ tầng kinh tế - xã hội, phát triển kinh tế sinh thái, nguồn nhân lực cho đến bảo đảm quốc phòng, an ninh khu vực nông thôn.
Hợp phần thứ hai (Nội dung đặc thù vùng đồng bào DTTS&MN): Gồm 05 nội dung thành phần và 23 nội dung cụ thể, tập trung giải quyết các bài toán gốc rễ về đất ở, nhà ở, ổn định dân cư di cư tự do, bảo tồn văn hóa và các mô hình sinh kế gắn kết quốc phòng - an ninh tại địa bàn chiến lược biên giới.
2. Bộ tiêu chí quốc gia về NTM giai đoạn 2026 - 2030
Sổ tay cụ thể hóa Quyết định số 51/2025/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ thành 10 tiêu chí xã NTM với 47 nội dung tiêu chí. Điểm đặc biệt của giai đoạn này là sự phân mảnh đối tượng rõ ràng thành 3 nhóm xã: Xã liền kề đô thị (Nhóm 1), Xã nông thôn thuần túy (Nhóm 2), và Xã vùng đồng bào DTTS&MN khó khăn (Nhóm 3) để áp dụng các định mức chỉ tiêu linh hoạt, thực chất. Đồng thời, sổ tay thiết lập khung tiêu chí thí điểm xây dựng Xã NTM hiện đại hướng tới kết cấu hạ tầng thông minh, nông nghiệp số và sử dụng năng lượng tái tạo.
3. Chuẩn nghèo đa chiều mới và Quy trình rà soát chặt chẽ
Phần III của Sổ tay hướng dẫn chi tiết Nghị định số 351/NĐ-CP về chuẩn nghèo đa chiều quốc gia. Lộ trình áp dụng được quy định rõ: Năm 2026 tiếp tục duy trì chuẩn giai đoạn 2021-2025, và kể từ giai đoạn 2027-2030 sẽ chính thức áp dụng tiêu chí thu nhập mới (Nông thôn: 2.200.000 đồng/người/tháng; Đô thị: 2.800.000 đồng/người/tháng) gắn liền với 6 chiều thiếu hụt dịch vụ xã hội cơ bản. Quy trình rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo hằng năm được chuẩn hóa nghiêm ngặt qua 5 bước, từ lập danh sách ban đầu đến họp dân lấy ý kiến (phải đạt trên 50% đồng thuận), niêm yết công khai rồi mới ban hành quyết định công nhận.
Những điểm mới đột phá mang tính định hình chính sách
Đi sâu phân tích nội dung Sổ tay và các văn bản đính kèm, có thể nhận diện rõ rệt những tư duy quản lý mang tính đột phá của giai đoạn 2026 - 2035:
Triết lý vận hành “Địa phương quyết - Địa phương làm - Địa phương chịu trách nhiệm”: Cơ quan Trung ương chỉ đóng vai trò hoàn thiện thể chế, hướng dẫn chuyên môn và kiểm tra. Địa phương được trao quyền chủ động hoàn toàn trong việc rà soát nhu cầu, lựa chọn nội dung ưu tiên, phân bổ vốn đối ứng dựa trên bảng chấm điểm hệ số ưu tiên rất tường minh.
Hệ thống hóa quy trình xét công nhận và thu hồi danh hiệu: Cuốn sổ tay làm rõ quy trình xét duyệt linh hoạt theo Quyết định số 19/2026/QĐ-TTg. Đặc biệt, tư duy quản lý mới khẳng định đạt chuẩn không phải là kết quả cố định vĩnh viễn. Nếu qua rà soát định kỳ hàng năm, xã không duy trì được chất lượng (để rớt từ 4 tiêu chí hoặc 40% nội dung tiêu chí trở lên), Chủ tịch UBND cấp tỉnh sẽ ra quyết định thu hồi danh hiệu công khai, minh bạch.
Chuyển đổi số trong đo lường sự hài lòng của người dân: Hoạt động lấy ý kiến người dân do Mặt trận Tổ quốc chủ trì được đổi mới toàn diện theo hướng số hóa ứng dụng công nghệ (biểu mẫu điện tử, mã QR, link hệ thống) giúp phản ánh thực chất mức độ thụ hưởng của người dân, ngăn chặn triệt để "bệnh thành tích".
Phát triển chuỗi giá trị đa giá trị và du lịch nông thôn: Sổ tay dành riêng không gian lớn để hướng dẫn các địa phương xây dựng Đề án phát triển sản phẩm OCOP xanh, bảo tồn làng nghề và quy hoạch không gian du lịch nông nghiệp, du lịch sinh thái gắn với kinh tế tuần hoàn, chuyển từ tư duy "sản xuất nông nghiệp" sang "kinh tế nông thôn".
